İSPİR SEVDALISI OSMAN ÇELİK’TEN İSPİR İÇİN ÖNEMLİ ÖNERİLER

Osman CELİK

SONSÖZ

İspir ve ispirli için gerçek odur ki İspir, 2800 kilometrekare arazisi ve ekonomisi ile elli ile yüz bin aralığında bir nüfusu besleyebilirdi; ama gelişen ve değişen dünya düzeninde artan bu nüfus hızı ile yüz binlerce insanı doyurması mümkün değildi. Gurbet ve göç kaçınılmaz idi ama öyle kontrolsüz ve hızlı bir çıkış oldu ki İspir’den, giderken aileler birbirleri ile yarışır oldular, gittikleri şehirlerde tutunabilmek için; çok mücadele verdiler. Doydukları şehirlerdeki yaşam şartları ile geldikleri köylerin, yaşam biçimi tamamen zıttı. Köylerdeki yaşam koşullarında aile içi iş bölümünde kadınlar ve çocuklar ailenin ağır iş gücü olduğu halde, şehirlerde kadınlar ve çocuklar üretim dışında kaldılar. Birinci kuşak aile reisleri tutunmak için gece gündüz demeden çalışarak çileli ömürlerini ikinci kuşaklara sermaye yaptılar. İkinci kuşaklar daha eğitimli ve dünya görüşleri daha kapsayıcı idi, karınca kararınca sermaye birikimi yaptılar. Bir kesimi kabuğunu kırarak bulunduğu şehirlerin sosyal, ekonomik ve siyasal faaliyetlerinde etkili oldular. Bazıları büyük şehirlerin varoşlarında silinip yok oldu. Birçok çocuğumuz üniversitelerde ve bilim alanında kariyer yaptı, bulundukları illerde faaliyet gösteren işletmeler açtılar bunlar çok sevindirici bir durum; örfüne, âdetine, dinine vatan ve milletine bağlı bir milyona yakın katıksız Türk İspirli, çevreleriyle birlikte Türkiye nüfusunun yüzde birini teşkil etmektedir. Bu devasa nüfus, devletin külfetine gücünün üstünde katkı sağlasa da devletin nimetlerinden binde bir oranında istifade etmediği aşikârdır. İkinci kuşak İspirlilerin hakkını yemeyelim, kurdukları çeşitli dernekler ile bir dayanışma içerisinde olsalar da bu çaba yetersizdir. Doydukları ve iş kurdukları şehirler çok çeşitli olduklarından bu dağınık hemşeri grupları ancak; kutsala yakın sevip ve değer verdikleri İspir adının sihirli gücü ile köklerine bağlılıkları, imkânları nispetinde, hiçte azımsanmayacak masraflarla köylerinde malikâne denebilecek evler yaptırarak, İspir’den hiçte vazgeçmek niyetinde olmadıkları mesajını vermektedirler. İşte bu sevgi ruhunun ( Z ) kuşağına taşınması için bir ütopyanın gündem bulması gerekmektedir..!

‘Bu ütopya ne olmalıdır?’, sorusuna gelince: tarım ve hayvancılık olarak ekonominin dışına atılan kırsal kesime örnek olacak ve uyuyan devi uyandıracak bir mucize kalkınma hamlesi geliştirmenin kolay olmayacağı bilinci ile ama bunun imkansız da olmayacağına inanan ve yılmadan doğru bildiği hedefe inançla yürüyecek genç dimağlara ve kadrolara ihtiyaç vardır. İnsan yaşadığı coğrafyanın kendisine sunduğu yaşam konforuyla yetinmek mecburiyetindedir. Bölgenin yerüstü ve yeraltı kaynakları sahip oldukları ortak varlıklarıdır. Bu varlıklar bir gün özel şirketlerin kazanımına açılırsa, kazancın kısmen dahi olsa bölge insanının genelinin yaşamına mutlaka dokunması gerektiğini düşünmekteyim. Örneğin; barajlara, HES’lere, madenlere İspir Belediyesi’nin belli bir oranda da olsa ortak olması sağlanabilseydi bölge insanının hayata tutunabilmesi daha kolay olabilirdi. En kötü ihtimalle kendi su kaynaklarından üretilen elektriği bedava kullanabilirdi. Madenlere ortak olan İspir Belediyesi merkezi hükümetin kapısında hizmet dilenmez, kendi yağı ile kavrulabilirdi. Bu projenin alt yapısını, ancak İspir Belediyesi sağlar ve bu büyük hayalin marş dinamosu olur. Her ne kadar son yirmi beş yılda devletin geçirdiği yapısal değişiklikler, çıkartılan büyük şehir yasaları ile ilçelerin ve köylerin mera, su, orman ve maden gibi kaynakları üzerindeki tasarruflarını kullanma yetkisi büyük şehir belediyelerine devredilerek bu değerlerin özel sektörün eline geçmesine sebep olunsa da bütün bu olumsuzluklara rağmen belediyelerin öncülüğünde kurulacak halka açık şirketlerle bu kaynaklar, halka kazandırılarak elde edilecek gelir bölge insanının yaşam kalitesinin yükseltilmesinde kullanılabilir. Örneğin; İspir Belediyesi mücavir alanında bulunan Çoruh Nehri üzerindeki maliyeti en düşük ve yapımı çok kolay olan Güllübağ Barajı İspir Belediyesi’nin olabilirdi ve İspir’de yaşayan her aileye bedava elektrik kullanma konforunu sağlayabilirdi. Buna dair bir anekdotumu anlatmaktan geçemeyeceğim: 2004 Yılı’nda İspir’in İl Genel Meclisi Üyesi idim. Zamanın mevcut Belediye Başkanı Osman Çakır ile İspir Dernekler Birliği’nin bir etkinliğine katılmak için bulunduğumuz İstanbul’da ziyaret ettiğimiz İspirin Koç (Kenasor) Köyü’nden, İstanbul’a gurbetçi elektrik işçisi olarak gelip, alın teri ve çalışma azmi ile elektrik malzemeleri üreten fabrika sahibi olan hemşerimiz Metop Elektrik İşletmesi sahibi Memet Topal ile İspir’le ilgili yaptığımız sohbette; gündeme gelen Güllübağ Barajı için bize hitaben, ‘Biriniz İspir Belediye Başkanı, biriniz İl Genel Meclisi Üyesisiniz, Güllübağ Barajı’nı İspir Belediyesi’nin yapması formalitesini devlet katında halledin maliyetini ben üstleneceğime söz veriyorum.’, dedi. Biz de ümitlendik, o arada ne oldu ise Belediye Başkanı Osman Çakır benimle mesafeli davranmaya başladı ve Çoruh’un üzerindeki barajlar ve yan kollardaki HES Projeleri küresel sermayenin malları oldu. Çakırlar da bu firmaların taşeronluğunu yaparak servet sahibi oldular. Bu talanın karşısında duruş sergilemeye kalkmak isteyenler şu ve bu şekilde ya sistemin dışına itildiler ya da bir parmak bal yalatılarak küçük hesaplara kurban edildiler.

Dünyanın hiçbir yerinde yaşam kaynakları elinden alınan yerli halklar tepkisiz kalmadıkları halde, binlerce seneden beri hayat buldukları ata-dede mirası tabiat kaynakları ellerinden alınan ve fakirleştirilen bölge halkı, bunun müsebbibi iktidarları desteklemişlerdir. Bu da başka bir düşündürücü sebeptir. İspir’in enerji üretilebilecek tek deresi, İspir’in hayat kaynağı Şehirderesi elde kalmış görünmektedir. Bari ona sahip çıkılmalıdır. İspir insan varlığı ve sermaye birikimi ile İspir’i ayağa kaldırarak bölgede örnek olacak bir ekonomik kalkınma her türlü olumsuzluk düşünüldüğünde zordur, ama imkânsız değildir. Bunu sağlayacak fiziki alt yapı halen mevcuttur. Yeter ki akl-ı selim ve kararlılık olsun.

Neler mi yapılabilir..? Çok eskiye gitmeden, bundan kırk-elli yıl önce İspir’in 160’a yakın köyünün en küçüğünde, en az yüz büyükbaş, yüzlerce küçükbaş hayvan vardı. Bu da on binlerce büyükbaş, yüz binlerce küçükbaş hayvan varlığı demektir. Şu anda hayvan varlığı yok denecek kadar azdır. Akıllı projeler ve devlet desteği ile bu dev yeniden uyandırılabilir, çünkü o alt yapı halen mevcuttur. Ülkeye örnek olabilecek et ve süt entegre tesisleri kurularak ekonomiye katkı sağlanabilir ve iş gücü yaratılabilir. Gurbet eldeki birinci kuşak İspirli hemşerilerimizin yüzlercesi, yaşlanmış, üretimin dışına itilmiş, hastalanmış, bakıma muhtaç hale gelerek ailelere yük olmağa başlamış, birçoğu yalnız ve ailesiz kalarak yalnızlığa itilmiştir. Birçoğu huzurevlerinde yer bulamadığından adeta sürünmektedir. Her insanın karşılaşacağı sosyolojik bir olgudur yaşlılık. 2014 Yılı’nda İspirli bir hemşerimiz olan Mehmet Sekmen Erzurum Büyükşehir Belediye Başkanı seçildiğinde hepimiz çok ümitlendik; ‘İspir’e yakışır bir Huzurevi yapılması için önderlik yaparsa İspirli iş adamlarımız finansmanını sağlar.’, diye düşündük. Eğer bu konuda bize de bir görev verilirse gönüllü olarak canla başla koşturabileceğim hususunda kendisine taahhütlü bir mektup yazıp gönderdim. Ama ne yazık ki ne mektubuma bir cevap verdi, ne de herhangi bir şekilde geri döndü. İddiamda ısrarlıyım, eğer İspir’de 500 veya 1000 yataklı ev ortamı şeklinde bir huzur evi yapılarak düzgün yönetilirse; yaşlı İspirlilerin cenneti olur ve dost, bildik-tanıdık insanların birlikte ömürlerini huzurlu bir şekilde tamamlamaları sağlandığı gibi bu kadar yaşlı insanın ölüm, hastalık, bayram gibi özel günlerinde Türkiye’nin dört bir yöresinde bulunan yakınlarının zorunlu olarak İspir’e gelip gitmeleri ekonomik bakımdan bir canlılık getirir. İspir’e dışardan kontrolsüz ürün girmesi önlenerek, İspir’e özel ikliminin bahşetmiş olduğu florasında yer alan çaşurdan kapariye, fasulyeden reyhan ve kekiğe, ardıç kabuğundan taş nanesine, küflü peynirinden tereyağına, pekmezinden balına kadar birçok organik ürün sağlıklı ve kaliteli ambalajlarla dünyaya pazarlanması sağlanabilir. İspirin gurbetçi nüfusunun ağırlıklı çoğunluğu ekmeğini inşaat işçiliğinden kazanmakta ve Türk İnşaat Firmaları dünyanın her köşesinde faaliyet göstermektedir. Bu firmaların bir çoğunun taşeronluğu ve işçiliğini İspirliler üstlenmektedir. Eğer İspir Belediyesi, bünyesinde bir inşaat firması kurarak dünyaya açılırsa kazanılacak para İspir’e refah olarak döner ve İspirlinin ‘işsizlik’, diye bir sorunu olmaz. İspir Belediyesi’nin kuracağı halka açık bir kargo ve ulaşım firması ile Türkiye’nin ve dünyanın taşımacılık kazancından pay alabilmesi sağlanabilir. İspir Belediyesi kuracağı güvenlik elamanı yetiştiren bir okul veya kurs merkezi ile özel güvenlik için, firmaların ayırdığı bütçeden İspir’e kazanç sağlayabilir. Bütün bu hayallerim ile anlatmak istediğim; yahut gerçekleşmesinin anahtarı; değişen dünya düzeni ile dünyanın her türlü kaymağına çöken vahşi kapitalizmin ya dişlileri arasında öğütülüp sarf malzemesi olacaksın, ya da bilimin ve gelişen teknolojinin bir parçası olup sermaye birikimi ile dünya pazarlarına gireceksin. Gidiş odur ki dünya vatandaşlığının gündeme gelmesi ile paranın ve sermayenin dininin ve milliyetinin olamayacağı gerçeği ayakta kalarak yok olmamak için Türk Milleti’nin genlerinde olan sevgi ruhu ile ailesini sevmek, komşusunu sevmek; köyünü, ilçesini, ilini vatan ve milletini severek bir dayanışma örneğini eğer İspir halkı sağlarsa; devletinin yönetiminde de söz sahibi olması kaçınılmazdır ve kabul de görür. Dolayısıyla bölgesinde öncülük ederek insanının yaşam kalitesini yükselterek, dünyanın her türlü nimetine medeni milletler seviyesine yükselmek için Atatürk’ün verdiği hedefe doğru yürümüş oluruz, diye hayal kuruyorum ve diyorum ki; İspir’in altyapısı ve çevresiyle bir bütünlük oluşturabilmesi için bir heyelan bölgesi olan Büyük Maltepe’nin Çukur olarak bilinen yere doldurulması mecburiyeti vardır. Bu iş bugünkü makine gücüyle birkaç aylık bir çalışmayla sonuçlandırılabilir. Büyük Maltepe’nin Çukur’a taşınıp düzeltilmesinden sonraki İspir’in fiziki durumunu hayal edemeyecek ve bu işin külfetini, formalitelerini aşamayacak Belediye yönetimleri ile geçirilen zaman İspir için kayıp, İspirli için de büyük bir vebaldır. Tarihe not düşmek için İspir’in gelecekte bir felakete maruz kalabileceği hakkındaki endişem: İnsanın dünya yaşamında tutunup hayat bulmasının en hayati kaynağı dağı, merası, akarsuları, madenleri, ormanları iklimi ile bulunduğu coğrafyanın konforudur. Coğrafi konum insanoğluna ne sunarsa insanoğlu onunla yetinmek mecburiyetindedir. Deprem, yangın, toprak kayması, sel ve fırtına gibi afetler kader denilerek kabullenilmiştir.

Günümüzde vahşi kapitalizmin gelişen teknoloji ile her türlü yer altı ve yer üstü kaynaklarına ulaşmak için doğayı şuursuzca katletmesi, insanoğlunun gelecekteki yaşam hakkına tecavüzdür. Bölgeyi şekillendiren Çoruh Nehri ve yan kolları üzerinde yapılan elektrik üreten baraj ve HES’lerin kaymağını küresel sermaye yese de; devre dışı kalmaları büyük ekonomik kayıplara sebep olur. İspir için gelecekteki en büyük doğal felakete sebep olacak tahribat; Kân Deresi Vadisi’nin doğusunda kalan Kaçkar Dağları’nın eteğindeki Ulutaş (Vank) ve Çayırözü (Çapans) köylerinin kuzey yamaçlarındaki sahada işletilen maden ocağı tarafından yapılmaktadır. Şöyle ki; Kaçkar Sıradağları doğuda Artvin den başlayarak, Trabzon’a kadar Karadeniz’e paralel uzanır, bu sıradağlar; kurşun, çinko, bakır ve kısmen altın madeni yatakları ile doludur. Bu yeraltı servetleri, elbette ki küresel sermayenin hedefinde bulunmakta olup, bazı küresel firmalar Çoruh havzasının tüm yeraltı ve yerüstü kaynaklarının işletilmesi haklarına sahip olmuştur. Bu bağlamda Kaçkar Sıradağları eteğinde 2500 rakımlı Ulutaş (Vank) Köyü’nün kuzey yamaçlarında işletilmesine başlanan maden ocakları teknolojinin en son üretimi modern iş makinaları ile dağları hallaç pamuğu gibi öğütmekte cevheri aldıktan sonra öğütülmüş toprağı Kaçkar Dağları’nın eteğine yayarak, ova görünümünde devasa bir toprak biriktirilmektedir. ‘İbret alınsa hiç tekerrür eder miydi tarih?’ sözünün ışığıyla Erzincan’ın İliç İlçesi’nde düz bir alanda işletilen aynı tür bir maden ocağı posasının, hiçbir etken olmadan kendi fiziki yapısının sebebiyet verdiği felaketin ibreti hafızalarımızda. İspir’de yaşanacak bu tür bir felaket; İliç’teki felaketin binlerce kat fevkinde olacağı açıktır. Dünya durdukça; insanoğlunun, geleceği düşünmeden şuursuzca doğayı katletmesinin ibret abidesi örneği olacağı iddiası olarak öngörümü tarihe not düşmek için yazıyorum. Kân Deresi, Kaçkar Dağları’nın 3000 rakımlı Ovit Krater Gölü’nün ayağından kaynağını alarak 30 km güneyde 1000 rakımlarında doğu istikametinde akan Çoruh Nehri Vadisi’yle 90 derece dik kesişen, üzerinde iki adet HES Tesisi bulunan, rejimi çok bozuk, ilkbaharda karların erimesiyle Temmuz ayına kadar fezeyan şeklinde akan bir deredir. Periyodik yıllarda meydana gelen aşırı yağışlarla taşkınlara sebebiyet verdiğine bölge insanı kısa ömründe birkaç kez şahit olmuştur. Son yıllarda; daha ziyade AKP’nin iktidar olmasından sonra, bölge coğrafyası çok köklü değişikliğe sebep olmuş; on beş kilometrelik Türkiye’nin en uzun Ovit Dağı Karayolu Tüneli açılmış, tünelden çıkan teressubat açılan Kân Deresi Vadisi’ne serilerek 30 km uzunluğunda dört şeritli otoban yol yapılmıştır. 2020 Yılı’ndan sonra Ulutaş ( Vank) Köyü başında işletmeye açılan madenin cevheri alındıktan sonra çıkan posası dağın eteğinde ova şeklinde depolanmaktadır. Kaçkar Dağları’nın arka yüzü Rize İli olup, sürekli yağış alır. Bölge zaman, zaman, aşırı yağışlarla sel felaketlerine maruz kalmaktadır. Zaman zaman bu aşırı yağmur bulutları Kân Deresi Havzası’na aşarak büyük sellere sebep olmaktadır. Anlatmak istediğim; sürekli çoğalmak suretiyle önümüzdeki yıllarda madenin posası gittikçe artacaktır. Ayrıca Ovit Tüneli’nin milyonlarca metre küp posası da malzeme olarak yola serili bulunmaktadır. Aşırı yağmurların, Kaçkar Dağları’nı aşıp vadide maden alanını önüne katabilecek büyüklükte bir sel felaketini tetiklemeyeceği garantisini kim verebilir? İşte felaket senaryosu… Aşırı bir yağış başlıyor, oluşan fezeyan şeklinde selin maden artığı posayı Kân Deresi Havzası’na sürüklenmesiyle tahrip edeceği yola serili tünel posasıyla birleşerek otuz kilometre boyunca akıcı bir toprak dağı şeklinde hareket ederek Çoruh Nehri’nin Köprüköy kavşağında önünü suni baraj şeklinde kesilmesine sebep oluyor. Bu barajın arkasında birikmeye başlayan Çoruh Nehri’nin meydana getirdiği suni barajın patlaması sonucu Çoruh Havzası Karadeniz’le buluştuğu noktaya kadar olduğu gibi tahrip olacak ve birçok can kaybı yaşanacak. Bütün barajlar devre dışı kalarak büyük ekonomik kayıplarla Çoruh Havzası atıl duruma gelecektir. İnsanoğlu bu felaketin kader olduğunu düşünerek, ‘Allah’ın takdir ilahisidir.’, deyip Ulutaş (Vank) Köyü’ndeki madeni işletmeye devam edecek. İspir de, fiziki olarak yok olmuş olacak. Bu felaket senaryosu Çoruh Havzası için. İspir’in ilçe merkezi için yaşanabilecek bir felaket senaryosudur. İspir ilçe merkezini kısmen bekleyen felaket senaryosunu da hatırlatmak isterim.

Bilindiği üzere, ilçe merkezine hayat veren Şerderesi güney doğu istikametindeki sandık dağından kaynağını alarak yirmi kilometre mesafe kat ederek; İspir ilçe merkezini tam ortadan ikiye bölerek Çoruh’a kavuşmaktadır. Bu derenin, Kasaba’nın güneydoğu istikametindeki bölümü Ağlirler denilen Kasaba’nın meyve bahçeleriyle kaplı olup, son yıllarda bilinçsiz sulama kurbanı olarak, heyelana maruz kalmış küçük küçük toprak tepeleri ve bakımsız ağaçlarla kaderine terk edilmiş, üretim dışı kalmıştır. İspir’de uzun yıllar yaşayanlar bilir; zaman zaman aşırı yağış alan Şehirderesi Havzası’ndan kaynaklanan seller, Kasaba’da felaket yaşatmış, dere kıyısındaki mahalleler, Yukarı Mahalle’de yaptırılan afet konutlarına taşınmış ve gelecek taşkınların zararlarının engellenmesi için DSİ tarafından taşkın koruma kanalları yaptırılmıştır. Bu günkü endişelerimizin sebebi; son yıllarda gerek genel, gerekse yerelde görev alan yöneticiler, bölgenin hafızasına sahip olmadıklarından ötürü hesapsız ve kitapsız icraatlar yaparak, günü kurtarmak için yaptıkları göz boyama türü çalışmalar ile kolayı seçerek dere yatağını olması gerekenden çok fazla daraltmış olmalarıdır. Kasaba’nın doğusunda, derenin üzerine hiç gereği yokken, üç adet beton köprü kurulmasına izin verilerek gelecekte yaşanması muhtemel fezeyanın önünün suni baraj şeklinde kesilmesi sonucu meydana getireceği hasarın katbekat büyümesine sebep olacak, tahribat gücünü artıracaktır. Geleceğe dair bu felaket senaryolarını dillendirmemin hiç kimseye bir zararı yoktur. Belli mi olur, gelecekte bölgeyi çok iyi etüt etmiş, bu coğrafyanın insanlarından biri Türkiye’nin kaderinde söz sahibi olur da, bu senaryonun kafasına yatması ile felaket meydana gelmeden önce tedbir alarak felaketin meydana gelmesini önler mi ümidiyle yazıyorum. Elbette ki biz faniyiz, muhtemelen gelecekte yaşanabilecek böyle bir felaket senaryosunda dünyamızı değiştirmiş olacağız. Belki de uygulayıcılardan da, sebep olanlardan da bazıları dünyasını değiştirmiş olacaktır. Kıyamette hesap zamanı geldiğinde ikazımı yaptım havası ile dik duracağım. Nefislerinin uğruna yalancı dünyaya adeta taparak gelecek kuşaklara cehennem senaryosu yaşatanların lanetlenmesine sebep olacak şekilde ibret olur düşüncelerimle selam ve saygılarımı sunuyorum.

Osman ÇELİK

1977-1989 İspir Belediye Başkanı